Zer gertatzen da euskara ikasleekin?

Testua: Todor Etxaburu. Zenbat Gara aldizkaria, 4. zbk.

Diktadura militarra amaitutzat jo zenean, 1977an, 20.000 euskaldun inguru omen ginen Bilbon; horrez gain, ez dakigu zenbat ia euskaldun (goitik jota eman dezagun beste 12.000 zirela).

22 urtetan zehar batzuek zein besteek hainbeste lan egin ondoren 50.000 euskaldun eta ia 80.000 ia euskaldun ei gara Bilbon. Hau da, euskaldunok eta ia euskaldunok bilbotar guztien %36 osatzen ei dugu, orain dela 22 urte %9 ere ez ginen bitartean. Beraz, lehen irakurketa oso baikorra da, bilbotar askok asko eman baitu bere poltsikotik eta bere denboratik. Horrez gain, gure denbora zeregin horretan eman dugunok (maisu-maistrok) ere lan bikaina egin dugula dirudi. Haatik, niri burura datozkidan galderak bestelakoak dira:

Datu hotzek eragindako zenbait erreflexio
Kontuan hartzen badugu euskaldunen gehikuntza batez ere umetxo eta gaztetxoengandik datorrela, eta kontuan hartzen badugu halaber Bilboko euskaltegi desberdinetatik datozenak gehi euren kabuz euskara ikasten dihardutenak urtero orotara 6.000-7.000 pertsona heldu direla gutxi gorabehera, zera ondoriozta daiteke: euren burua ia euskalduntzat hartzen duten gehienak 18 urtez gorako lagunak dira (euskaltegietan ibiliak gehienak ere). Errealitate horren aurrean, zera galde dezakegu:

Oraindik ez da horrenbeste urte (esku bakarreko atzamarrekin kontatzeko lain, egia berdaderoa esan behar badugu) HABEko ikuskatzaileak gainean izan ohi genituela, zigortzeko prest beti, zergatik eta noizean behin ikasleak geletatik ateratzen genituelako (euskara lagun-giroan erabil zezaten, bistan denez).

Gaur egun, aldiz, erabateko aldaketa izan da nonbait, eta orain ezagutzaz gain erabilera-plana ere landu behar dela esanez datozkigu. Berandu izanda ere, bene-benetan pozten gara. Ongi etorria bedi aldaketa; dena dela, gauza garden eta sinpletxo bat ahaztu zaiela iruditzen zaigu: motibazioa.

Hau guztia ere markakoa da gero: beste alor batzuetan begi-bistakoa da motibazioa funtsezko faktorea dela, baina hizkuntza-kontuetan badirudi ez gaudela hori onartzeko prest. Duela gutxi, esate baterako, prentsan irakurri nuen zelan Javier Clementek itzelean motibatu dituen Realeko jokalari zein zaleak; artikulu berean irakur zitekeenez, motibazio-lan horrek asko hobetu ei du talde-giroa eta izugarri bizkortu bide dira hartu-emanak. Artikulugilearen iritziz, gainera, logikoa litzateke motibazio horren eraginez aurrerantzean emaitzak ere hobeak izatea.

Hori (motibazioaren garrantzia), nonbait, argi dago zenbait arlotan, baina ez horren argi beste arlo batzuetan. Aipa dezagun esan gura duguna ondo baino hobeto ilustratzen duen adibide paradigmatikoa: J.M. Sánchez Carriónek, behar diren datu guztiak emanda, behin eta berriz frogatu du ikasketa-prozesuetan zein bizitzan bertan motibazioak duen funtsezko garrantzia, eta, hala ere, inor gutxik egin izan dio jaramonik.

Zer demontre gertatzen da? Zer, gure hizkuntz-komunitatearen arrakalatze eta desagertze prozesuaren lekuko izanda ere, berreskurapen-prozesuan motibazioak duen ezinbesteko garrantzia aitortzeko prest ez egoteko? Zer, norabide horretan indarrik ez egiteko, irizpide kuantitatiboak hobetsiz kualitatiboen kaltetan? Benetan ez ote du gaurkotasunik, oinarririk, logikarik, motibazioa-ezagutza-erabilera paradigmak? Bene-benetan?

Azken orduko zenbait gogoeta urgente motibazioa dela-eta
(Pernandoren egiak ez baitira beti egiarik zabalduenak)

Motibaziori buruz berbetan amaitu dut aurreko atala, eta motibazioa izango da azken atal honen ardatz nagusi. Izan ere, jendeak euskara ikasteko motibaziorik ez badu, akabo. Profil jakin bat erdiestea edo EGA titulua lortzea bada euren motibazio bakarra, kitto. Azkenerako euskara gorrotatzen amaituko dute, hizkuntza arraio hori derrigorrez ikasi izan behar dutelako. Horregatik, oso gogoan izan behar dugu, besteak beste:

- Euskarak motiba dezakeela, baina beti ere ikasleari zerbait berezia eskaintzen badio: plus bat, gainerako hizkuntzena ez bezalako kultur-molde original bat (ez hobea ezta txarragoa, desberdina baizik), munduari erantzunak emateko kosmo-ikuskera propio bat, ikasleari zerbait esango diona, ikaslea aberastuko duena. Horri dagokionez, nola irakasleek hala kultur programatzaile zein teknikariek oso argi izan behar lukete gainerako hizkuntzetan egin ohi dutenaren fotokopia merkeekin ez goazela inora, haiena modu kaxkarrean kopiatzea baino ez dugulako lortuko gisa horretan. Erantzun propioak, originalak behar ditugu, orain inoiz baino gehiago. Horrek ez du esan gura, ordea, erregimen autarkiko bat aldarrikatzen ari garenik: unibertsaletik edan gura dugu, baina unibertsaltasunari ere geure ekarpen partikularra eskaini nahi diogu, ez besterik.

- Euskarak motibatu egingo ditu ikasleak baldin eta hizkuntza horren bidez bestelako harreman batzuen lekuko badira, baldin eta euskal guneetan giro ona, osasuntsua ikusten badute, baldin eta euskara eta ludikotasuna, euskara eta bitalismoa lotzen badituzte. Hortaz, euskararen aldeko dei agonikorik ez, mesedez; akabo hileta-jotzeak, biba euskara, biba Pellot eta biba festa!

- Aurreko puntuarekin lotura zuzena daukan Pernandoren egia bat segidan: euskarak ikaslea motibatu egiten du baldin eta honek hizkuntz-komunitate jator, zabal, askotariko bat aurkitzen badu. Pernandoren egia da, bai, baina jakineko kontua da baita Pernandoren egiak hain direla begi-bistakoak non batzuetan ikusi ere ez ditugun egiten, begi-aurrean izan arren.

- Eta Pernandoren egiekin jarraituko dugu: euskarak motibatu egingo du gaur egungo desorden desmotibagarrian murgilduta dabilen jende-multzoa, baina (ia beti izaten baita baina-ren bat) beti ere soilik bizitzaren balore unibertsalak (berdintasuna, anaitasuna, errespetua eta honezkero sobera ezagutzen dituzuen horiek denak) oinarri hartuta bizimodua orekatzeko tresna lagungarri bihurtzen asmatzen badugu.

- Euskarak motibatu egingo ditu ikasleak eurak zein ikas-guran dabiltzanak (eta geu ere motibatuko gaitu) baldin eta beraren bitartez beste hainbat herri zapaldu eta beste horrenbeste pertsona jator ezagutzen badute (badugu), modu horretan hizkuntza huts izateaz gain zubi solidario ere badela frogatuta.

- Euskarak, azken beltzean, izaera, arte, historia zein kultura propio baten lurra urratzeko eta gozatzeko bidea ematen digu. Horretan ote gabiltza? Bide zabal hori jorratzeari ekin ote diogu? Presazko itaunak, itaun urgenteak eginez abiatu dugu artikulua, eta gisa berean amaitzen dugu. Haatik, etzazuela pentsa zikloa horrela ixten denik: guk ez dugu egia berdaderoaren jabetzarik, baina behintzat baditugu intuizio batzuk; hortaz, galderak egiteaz gain aurrerapausoak ematen segitzeko asmoz gabiltza, hala egin ezean zalantzak elbarritu egin gaitzake-eta. Bidean elkarrekin topo egingo dugulakoan, irakurle, ondo izan, gustura bizi eta kasu ikus-ilusio eta irudikeriekin!