Hitz egin, elkar ulertu, San Frantziskon bizi

Testua: Beatriz Diaz, Itzulpena: Agustin Etxeberria. Zenbat Gara aldizkaria, 6. zbk, 7.-28. orr.

Bilboko San Frantzisko auzoari buruz auzo baztertua dela esan ohi da, prostituzio eta droga trafikoaren auzoa, hain zuzen ere. Oroit dezagun baita San Frantzisko auzoa, bertan-behera uztekoaz batera, espekulatzeko eta politika sozialak esperimentatzeko tokia ere badela. Are gehiago, handik eta hortik datozen kultura desberdinetako etorkinen benetako topagune bihurtu da. Pentsaera, janzkera eta jateko era desberdinak dituen jendearen bilgune, alegia. Bilbon, San Frantzisko auzoa da erlijio desberdin gehien eta hizkuntza gehien mintzatzen den tokia.

Hemen bizitzen hasi nintzenean, ikasleekin edo auzokideekin solasean (nik etorkinei gaztelaniaz alfabetatzeko klaseak ematen nizkien) galiziera (1) eta arabiera gaztelania baino gehiago entzuten zirela iruditu zitzaidan. Hau esanik, argitu behar dut, niri arabiera iruditzen zitzaidan hori, kasu askotan, amazig (berberera) zela edo beste batzuetan, kortesia-agurrak arabieraz egin eta gero Afrikako woloferaz edo mandingeraz hitz egiten jarraitzen zutela.

San Frantziskoko denda, taberna eta apopilo-etxeetan barna, dozenaka hizkuntza hitz egiten dira. Jende askok, bereziki afrikarrek, egunero hainbat hizkuntza desberdin erabiltzen dute solas berean edo pertsona berberaz hitz egiterakoan. Zeintzuk ote dira hizkuntzok? Zergatik hitz egiten dute hainbeste hizkuntzatan? Eta Hego Euskal Herrian bizi badira, euskaraz edo gaztelaniaz hitz egitea ez litzaieke erabilgarriagoa izango? Zer gertatzen da ama-hizkuntzaz soilik mintzatzen direnekin... Eta heldu berriekin? Auzoko pertsona askok bizi izan ditugun egoera batzuk seinalatuko ditut, hauez eta hizkuntzei buruzko beste arazoez, bereziki afrikar gizonezko zein emakumezkoak eredutzat hartuta.

"Denekin hitz egin dezaket" (Lengoaia eta komunikazioa)
Tira, hasteko, beharrezkoa da atzera begiratzea, gaur auzoan bizi den jende afrikarraren historia jakiteko (2). Zein da bere jatorrizko errealitate linguistikoa? Afrikan, komunitate linguistiko gehienak, hizkuntza desberdinak dituzten zenbait talde kulturaletan bizi ohi dira elkarrekin. Ikus dezagun Aliren adibidea; auzoan duela sei urte bizi den Gambiar merkataria dugu berau:

Bere herria, Tambassa, sarakulearra da. Tambassa herriaren aurrean, Gambia ibaiaren bestealdean, mandinga herri bat dago. Auzokideak dira aspalditik. Aldirietan, ibaitik urrun dagoen bailara batean, peul abeltzainen kokaleku bat dago. Wolof merkatari asko dago hurbilen dagoen hirian eta baita diola herrixkak ere. Elikadura denda erakargarrienak arabiarren eskuetan daude, asko eta asko mauritaniarrak eta marokoarrak dira. Beraien auzoetan familia talde multzo desberdinak aurkituko dituzu: sarakule, wolof, diola, mandinga, peul eta ehundaka errefuxiatu: Ginea Bissau, Sierra Leona eta Afrikako beste herri batzuetatik etorritakoak.

Aliren hizkuntzak, bere auzokide afrikar gehienen hizkuntzak bezala, ez dauka idazkera propiorik. Tambassan eta beste herrietan Korana irakasten duten eskolak daude, non Alik arabieraz idazten ikasi baitzuen. Honela, hizkuntzen arteko fonemak desberdinak izan arren, arabieraz idatziz komunika daiteke beste herriekin. Hirian eskola pribatuetan zein publikoetan ingelesa irakasten da. Alik ingelesa ez zuen hirian ikasi, bere herriko osasun-etxe batean lan egiten zuen emakume aleman batekin baizik.

Tambassa bezalako herrietan, txikitatik hizkuntza desberdinetako anaiak diren herriekin komunikatzen ikasi behar dute, arazo linguistikoei irtenbidea aurkitu, negoziatu eta akordioetara heltzeko ( Ikus Maruny, 2001).

Horretan bizitza doakie: inguruan jazotzen denari buruzko informazioa lortu ahal izatea, produktuak merkataratu eta trukatzeko ahalmena izatea, bidaiatu ahal izatea, beraien familiengandik edo taldetik urruti daudenean abegi ona egin diezaieten, etab.

Afrikan dagoen hizkuntz-aniztasunari erreparatzeko, munduko hizkuntzen %30a, gutxi gorabehera, kontinente honetan dagoela esango dugu. Hizkuntz-aniztasun handiena Afrikan dago eta honi zera ere erantsi behar diogu: gizakiaren dibertsitate genetiko handiena tarte horretan dagoela. Adibidez, Kamerunen, 12 milioi biztanle eta 270 hizkuntza daude; Nigeriak 450 hizkuntza dauzka (hau diogunean, hizkuntza desberdinei buruz ari gara, hots, hizkuntza bateko hiztunek beste batekoekin hitz egiten badute, ez dutela elkar ulertzen) (Bernardez, E.,1999: 23, 68-69).

Orduan, zeintzuk hizkuntza hitz egin ditzake Alik? Irakur dezagun arretaz bere diskurtsoa:
"Con unas personas habla inglés. Con otra habla uskera o castiano. Con los marruecos habla árabe. La lengua que hablan los marruecos es un poco diferente que yo sabe, pero tendemos bien. Yo está un tiempo en Marruecos y habla un poco lengua de ellos. Otras lenguas sabe. Sabe francés y sabe wolof. Mucho tiempo está con senegalés... y ya voy prender. Y puede hablar mandinga. Mandinga lengua comercial Africa del Oeste. Yo sabe otras lenguas de me país, otras... pero ésas no puede hablar aquí...

Yo vivo en Lendaran un año. Allí prende uskera ¡Oso herri polita da! Es un pueblo muy bonito. Luego viene a Bilbao. En Lendaran vas escuela de vasco. Aquí en Bilbao vamos clases de castellano.Yo quiere practicar uskera, difícil habla aquí uskera ¡muchos veces no tienden! En este país hablas poco lengua vasca, pero si tu país no habla lengua vasca ¿qué tu pais? ¿Tú sabes? yo siempre gusta conocer más... y pregunta parablas para tender más. Yo habla una lengua, otra lengua... y así puede tender todos. Bismillahi´ rahmani´ rahim ¿tú sabes qué dice? Dice, en el nombre de Dios, Dios grande. Dios da feliz, da bueno y da malo a personas. ¿Sabes qué yo dice? Así decimos nosotros en nuestra lengua, lengua árabe, lengua musulmán. Bueno... Mucha cosa habla... ¿eh? mí gusta mucha parablar ¡Hasta mañana!.. ¡bihar arte!"
(Aliren diskurtsoa irakurtzea apur bat neketsua izan daiteke, baina bera ulertzeko interesa dugunez, beharrezko den eroapena izango dugu).

Afrikako gizonezko eta emakumezkoek euskaraz hitz egitea oraingoz oso arrunta ez bada ere, Alik dakien moduan, eskuarki, badira gai lau, bost edo hizkuntza gehiagotan elkar ulertzeko. Hala ere, jende askok uste du "beltzek ez dakitela hitz egiten" edota "ez dutela ezer ulertzen". Horregatik, afrikarrek ergelkeria asko entzun behar izaten dute, seguraski hizkuntza bat edo bi baino ez dakitenen ahotik. Honela, honako hau gertatu zitzaion Aliri: bera bizi den kalean poliziak sarritan egindako sarekada batean zegoen eta bere auzokide bat honela mintzatu zitzaien leihotik ertzainei: "¡Aizu, hori, ere, beltz hori ere hartu behar duzu, oso beltz txarra da eta...!" (3) Eta berak barre-algara artean gogoratzen du Irungo taberna batean gertatu zitzaiona:

"Taberna batera sartu nintzen eta gizon bati honela esan nion: "Oye, cómprame algo...". Berak erantzun zidan: "Ici on ne parle pas espagnol, ce n'est pas l'Espagne!" Nik honela esan nion frantsesez:"Tu n'aimes pas ce que je vends...?" Baina berak euskarara aldatuz esan zidan: "Euskal Herrian gaude!" Yo sigue diciendo: "Ona, polita, merke merkea..." Eta orduan erantzun zidan:"¡Cabrón! ¿también sabes euskera?" (Diaz, B.,1997: 146).

Kontuak kontu, hau da errealitatea: jendea egunean zehar zenbait hizkuntza desberdinetan moldatu behar dela, eta lortzen duela; hori bai, beti ere egoeraren eta ulertu behar den pertsonaren arabera. Ikus dezagun nola moldatzen den Momudu, Senegalgo wolof herrikoa eta duela lau urte auzoan bizi eta saltzaile-ibiltari lanean diharduena:

Esnatu bezain laster, Momodu arabieraz otoitz egiten hasten da (Koranaren hizkuntza). Kalera irteteko janzten eta orrazten den bitartean, bere pisuko kideekin solasean dabil woloferaz, bere ama-hizkuntza. Beheko tabernan kafea eskatzen duenean, gaztelaniaz mintzatzen zaio tabernariari. Merkatutxoan, gaztelaniaz hitz egiten du eta batzuetan hitz solteak botatzen ditu euskaraz, bezeroen arabera. Beste marokoar eta aljeriar saltzaileekin, frantses eta arabieraren arteko nahaste bat darabil (4); gaztelaniaz erraztasunez mintzatzen ez diren afrikar bezeroekin ere frantsesez hitz egiten du. (5)

Eguerdian, Momoduk bere etxeko lagunekin arroza eta arraina partekatzen ditu eta telediarioko berriak, gaztelaniaz direnak, woloferaz komentatzen ditu. Bostak aldera, otoitz egiten du berriz arabieraz. Salgaiak bilatzera eta auzoko beste merkatari batzuekin hitz egitera kalera jaisten denean wolof, frantsesez, arabieraz edo gaztelaniaz mintzatzen da, bere lagunak uler dezakeen hizkuntzaren arabera. Hizkuntza desberdinetako merkatariak elkartzen badira (adibidez, marokoarrak, senegaldarrak eta ijitoak ), euren arteko hizkuntza gaztelania izango da. Futbol partida bat badago, tabernan geldituko da eta partidaren gorabeherak telebista-katearen arabera gaztelaniaz edo euskaraz entzungo ditu.

Lipar bakoitzean eta solaskide bakoitzarekin, zein hizkuntzatan hitz egin nahi den erabakitzea, norberak duen iritziaren araberakoa eta pertsonala da. Eritreako Samuel:
Samuel, telefonoz bere sendiarekin tigriñeraz mintzatzen da eta baita Bilbon duen herrikide bakarrarekin ere. Bere Senegalgo lagunekin, zeintzuk lankideak eta auzokideak baitira, woloferaz hitz egiten du. Eurekin pisu berean bi urtez bizitzen ikasi zuen goian aipatutako hizkuntza. Batzuetan, komunikatibo ez dagoenean eta senegaldarrekin aurkitzen bada, gaztelanieraz hitz egitea hobesten du.

Italieraz eta ingelesez ere mintzatzen da (Eritreako hizkuntza kolonialak) europar batzuekin eta, batzuetan, Magrebekoekin arabieraz ari da. Sudanen errefuxiatua izan zenean, itsasontzi batean polizoi sartu eta Mediterraneoa, Itsaso Gorria eta Arabiako itsasoak zeharkatuz arabiera ikasi zuen. Marokoar baten dendan, jabea bere herrikide batzuekin beltzei buruz isekaz mintzatzen denean eta mespretxuzko iruzkinak entzuten dituenean alde batera begiratzen du eta irri alaia ateratzen zaio Samueli. Gaur ez du inorekin borrokatu nahi.

Bigarren aldiz dakusagu egoera bat non hizkuntza aitzakiatzat hartuta, pertsona bat iraintzen den. Euskal auzokide bat Aliz mintzatzen da, marokoar batzuk Samueli buruz mintzatzen dira... Eta hori edozein tokitako jendearen artean gertatzen dela egiaztatzeko, afrikarrek zuriei buruz egindako iruzkinak honela bukatzen ere ikusi izan ditut: "Kontuz, honek ulertzen du eta..."

Begirunea, konfiantza edota diskrezioa dira, besteak beste erabili nahi den hizkuntzaren hautaketan dauden irizpideetako batzuk. Agian, norberaren hizkuntza ez dena edo erraztasunez hitz egiten ez den hizkuntza bat aukeratzen da talde osoak uler dezan (herrikideak izan arren, Momoduk egiten duen moduan). Sentimendu bat komunikatu nahi denean, ahal izanez gero, norberaren hizkuntza aukeratuko da.

Irizpide nagusia edo garrantzitsuena diskrezioa mantentzea bada, gutxien ezagutzen den hizkuntza aukeratzen da. Hau bereziki arrunta da inmoral edo ilegaltzat dauzkagun lanetan: droga ez-legezkoen salmenta, prostituzioa edo pertsonen, trafikoa besteak beste. Afrikar askok sarbidea daukate lan hauetara (eta beste batzuetara ere bai) herrikideen sareen bitartez; beraz, hizkuntza berean hitz egiten dute.(6) Lan mota hauetan euren artean hitz egiteko, negoziatzeko, akordioak egiteko, gaztigatzeko edo mezuak uzteko, euren artean arrunta den hizkuntza erabiltzen dute (poliziarentzat eta baita inguruko jendearentzat ere ezezaguna dena). Honi erantzun nahian, poliziak akademia pribatuetan ikasten ditu hizkuntza horiek (frantsesa, arabiera) eta Afrikako hizkuntzen itzultzaileak bilatzen ditu beraien jarduerak jarraitzeko.

Eta zer gertatzen da Afrikako etorkinen seme-alabekin, "bigarren belaunaldia" delakoarekin? Bilbon jaiotako edo hezitako afrikarren seme-alaba gutxi daude oraindik. Egoera desberdinak daude; beste faktore batzuen artean, amaren eta aitaren egoera pertsonalen eta aukeren araberakoa da egoera hori eta baita, tokiko kulturarekiko harremanaren eta hezkuntza-sistemaren araberakoa ere. Ikus ditzagun kasu batzuk:

Filipek zazpi urte dauzka eta Portugalen jaio zen. Bere ama angolarra da eta portugaleraz mintzatzen zaio; aita, ostera, Cabo Verdekoa, eta Cabo Verdeko kreoleraz (7) hitz egiten du Filiperekin. Aitak portugalerarekin baino gaztelaniarekin antza handiago daukan hizkuntza batean hitz egiten dio. Eskolan, Josek euskaraz hitz egiten du. Auzoan, bere ezagunek gaztelaniaz, portugaleraz edo galizieraz hitz egiten diote eta berak gaztelaniaz erantzuten die. Arratsaldez Plaza Berrira doanean, eskolako ia lagun guztiekin eta horien sendiekin euskaraz hitz egiten du.

Alhagi, hamar urtekoa, Bilbon jaio zen. Senegaldarrak diren bere gurasoekin woloferaz hitz egiten du. Eskolan gaztelaniaz hitz egiten du. Bere aitaren dendara doazen afrikarrekin frantsesez mintzatzen da wolofera edo gaztelania ez badarabilte. Zerbait badaki arabieraz, bere gurasoek erlijio musulmanean hezi dutelako, badaki euskara pixka bat ere. Alhagi, batzuetan beste senegaldar batzuentzat itzultzaile bihurtzen da, gaztelaniatik wolofera, hain zuzen ere. Bere anaia txikiarekin, Bilbon jaioa hura ere, batzuetan gaztelaniaz eta beste batzuetan woloferaz hitz egiten du, egoeraren eta aurrean dauden lagunen arabera.

Hamahiru urteko Jaime ere, Bilbon jaio zen. Bere ama kamerundarra da eta beti hitz egin dio gaztelaniaz; hori dela eta, Jaimek ez ditu ikasi amak dakizkien beste hizkuntzak (ingelesa eta frantsesa). Barnetegi batean ari da estudiatzen eta gaztelaniaz hitz egiten du. Bere osaba bisitatzera etorri zitzaionean, ingelesez esaten zuen esaldi bakoitza itzuli behar izan zuen bere amak. Bere amak argi dauka bere semeak egunen batean hainbeste erakartzen duen Afrika misteriotsu hori ezagutzen badu, itzultzaileak beharko dituela bere senideekin, lehengusinak eta amona barne, edota bertako biztanleekin ulertzeko.

Herrien eta kulturen arteko komunikazioaz hitz egiten dugunean, oroit dezagun, komunikazio horretarako hizkuntza mintzatuez gain baditugula beste tresna batzuk: imintzio edo keinuen hizkuntza dela "nazioartekoa", zeinekin ulertzen baitugu elkar, afrikar askok dioten bezala. Honela ulertzen nuen Awa, amazig atsoa, Kabilia mendietatik (Aljeria) begi ebaketa bat egitera etorri zenean:

Berari oso gustatzen zaionez hitz egitea eta ez dugunez hizkuntza bat konpartitzen, imintzioekin azaltzen zidan bere herrian ez zegoela inoiz bakarrik: "Han ezin egon daiteke norbera bakarrik", esaten zidan atzamarrarekin, "han beti gaude taldean; ez dut gehiago estai honetan bakarrik egon nahi nire alaba eta ilobengandik urrun, ezin hitz eginez... Horrela egoteko hobe hilda egotea", esaten zidan eskuekin.

Herrien artean badira gutxi gorabehera arruntak diren keinuak edo imintzioak (elkar ulertzeko balio dutenak), eta beste batzuk kultura bakoitzari dagozkionak. Auzoko eguneroko bizitzan keinu batzuk arruntak dira. Beraz, diosalak egiteko edo agurtzeko orduan, batzuek ez dute musurik ematen, beste batzuek bi edo hiru zein lau ematen dituzte; arabiar musulman askok (8) lagunari bostekoa eman baino lehenago, eskumako eskua bihotz ondoan jartzen dute (bihotz-bihotzeko agurra dela adierazteko).

"Nire hizkuntza barnean daramat" ( Hizkuntza eta identitatea )
Bilbon bizi diren afrikarrak nazio eta herri desberdinetatik datoz. Beraz, hizkuntza desberdinetan mintzatzen dira. Agian pertsona batzuek, behin herritik irten ondoren, ezin dute beraien ama-hizkuntzan hitz egin, baina gehienek bai; Bilbora heldu eta denboraldi batez geratzea erabakitzen badu bere herrikideekin edo hizkuntza aldetik anaiak direnekin topo egingo du. Horrek, heldu den gizartearen erakunde zein administrazio sarean moldatzeko balioko dio. Kontaktu horiek migrazioaren arrakasta bermatzen dute, eta aldi berean kultura bakoitzean inplizitu dauden norberaren nortasuna, integritatea eta duintasuna mantentzen laguntzen dute. Amin Maalouf-ek dioenez, "(...) hizkuntzak miresgarri den berezitasun bat dauka, identitate faktorea eta komunikatzeko tresna dela aldi berean." (Maalouf, A.,1999: 159).

Idir duela zazpi urte Bilbora etorritako gazte aljeriarra da eta lagun euskaldun asko ditu, nahiz eta hurbileko adiskideak ez izan; amazig hitz egiten duen bere herriko jendearekin harremanak izateak zer suposatzen dion azalduko digu:

"Gure artean dagoen konfiantza anaien artekoa bezalakoa da, gai guztietarako konfiantza duzu, ez dakit nola esan... Beraiekin hitz egin dezaket eta txantxetan aritu, arinkeriaz hitz egin edozein gairi buruz... Eta gainera amazig hizkuntzaz egin, hau da, nire ama-hizkuntzan. Nahi dutenean datoz, kafe bana edan... Eta elkarri laguntzen diogu gauza txikietan. Kudeaketak bizitokiarekin, errolda, IMI paperak... Batek osasun problema bat zeukanez lagundu genion, itzultzailearena egin eta medikuak bera hartzea lortu genuen... Gauza txikiak dira baina ondo sentiarazten naute, ondo sentitzen naiz" ( B. Diazek moldatua, 1999: 98).

Momodu bere wolof herrikideekin bizi dela ikusi dugu, eurekin bazkaldu eta lan egiten du. Afrikar asko antzera bizi dira. Bilbok iragan-hiri soila izateari uzten dion heinean eta bizitoki bihurtzen den neurrian, etorkin askorentzat errazago da bere hizkuntzan mintzatzen den batekin aurkitzea. San Frantzisko auzoan, Ekuatore-Gineako Elvirak taberna bat dauka eta hurrengo hau egiaztatzen du:

"Begira, nire tabernatik jende asko igarotzen da. Nire taberna Afrika bezalakoa da. Hemendik, nik ezagutzen ez nuen herrietako jendea igaro izan da...! Etortzen dira eta diotsute: "Ni ibo naiz". Eta ibo bat bilatzen duzu. Badator bestea eta elkarrekin doaz. Ez diozu ezer galdetzen, zeren... Zertarako? Heltzen da beste bat: "Ni yoruba naiz" ea nork ezagutzen duen yorubaren bat. Zeren denek ez dakite ingelesa edo frantsesa! Bere tribukoa den bat bilatu behar da elkar ulertzeko, azal diezaion..."

Alik, auzora heldu zenean, hizkuntza mailako bere anaia-kiderik ez zuen aurkitzen, eta hori berarentzat hutsune nabarmena zen. Berak honela azaltzen zuen:

"Yo sabe otras lenguas de me país, sarakule... pero esas no puede hablar aquí... Yo sólo me país aquí. Nadie más aquí, sólo yo. Claro, en otras ciudades hay mucha gambia. Zaragoza, Catalonia... allí mucho me país, pero aquí sólo yo. Yo aquí tiene amigos, tiene trabajo... pero claro, no puedes hablar sarakule. A veces... cuando tiene un poco dinero vas Catalonia y puede hablar con gambias. Aquí puede hablar con toda personas, pero claro, no es lo mismo... ¿tiendes? me lengua nos es igual. Yo está mucho tiempo no habla me lengua, pero un dia nesito hablar me lengua. Ese tiene dentro, cuando habla me lengua, no importa persona conoce poco mucho... es diferente, es mejor."

Ama-hizkuntza, haurtzaroko hizkuntza, jatorrizko lurrarena, askorentzat ametsetako hizkuntza, hain harreman estua daukana norberaren identitateaz, sarri harreman batean konfiantza sinboloa da. Horregatik Idirrek korapilatsuak diren arazoetan laguntzen die bere herrikidei: nahikoa zaio bere lurraldekoak direla eta hizkuntza berean hitz egiten dutela jakitea; eta Alik azpimarratzen du bere solaskidea ezezaguna bada ere sarakuleraz hitz egiten badu ez zaiola inporta.

Dembaren egoerak, San Frantzisko auzoan duela urtebete bizi den marinel gaztea berau, bere hizkuntzarekin identifikatzeak eta bere hizkuntza-kideei laguntza emateak daukaten esangurari buruzko hurbilagoko ideia bat ematen digu:

Dembak beste gazte senegaldar batzuekin partekatzen du pisua. Berak bezala ia denek itsasoan lan egiten dute. Bere pisu-kide gehienak serere dira, nahiz eta diola, peul eta mandingak ere badauden. Dembari dagokionez, bere aita peul da eta bere ama bambara eta bera bambara sentitzen da. Etxean, taldean hitz eginez gero edo tribu desberdinetako jendea egonez gero, woloferaz mintzatzen dira. Egia esan inor ez da wolof, baina Senegalgo hizkuntzarik hedatuena da hau, eta denek hitz egiten dute zorionez edo zoritxarrez. Dembak wolof apur bat daki, Senegalen bizi izan zelako urte batzuk; etxean, woloferaz ateratzen ez zaionean hitz bat, frantsesetik hartzen du eta azken baliabidea gazteleratik hartzea da.

Pisuan, bere lagunik handiena Ibra da. Ibra Senegalgoa da, baina bere gurasoak Malikoak dira. Bere hizkuntza mandinga da eta bambararen antzekoa da. Dembak ez daki mandingeraz hitz egiten baina uler dezake eta gauza bera gertatzen zaio Ibrari bambarekin. Dembak Irlanda ondoan ontzietan lan eginez, ingeles apur bat ikasi zuen. Orain marinel euskaldunekin, eta beste batzuetan senegaldarrekin, lan egiten du. Dembak ezin duenez bere ama-hizkuntzan hitz egin pisuan, nolabaiteko tentsioaz bizi du egoera hau. Astia duen egunetan beste auzo batean bizi den bere herrikide bambara bisitatzera joaten da.

Duela gutxi Baba heldu zen, bambaraz hitz egiten duen Maliko mutil bat. Baba Zaragozatik heldu zen itsasoan lan egiteko kontua entzun zuelako. San Frantziskora heldu zenean, Alirengana bidali zuten bere hizkuntzan mintzatzen zelako eta honek Dembaren eskuetan jarri zuen. Dembaren etxean logelak eta oheak ez daude soberan, ez dago ezta lastaira bat pertsonako ere; ez dira lagunak ezta ezagunak ere, baina aurkeztu zuten arratsalde berean bere etxera eraman zuen: "Nire hizkuntza berean mintzatzen da eta"; bistakoa dena esan zidan. Bestalde, etxean inork ez zion azalpenik eskatu, horrelako kasu batean denek egingo baitzuten gauza bera.

Ordutik hona Baba ez dago bakarrik. Demba, orain, bere anaia nagusia, laguna eta aholkularia da. Itsasoan lan egiteko eman behar diren urrats guztiak azaldu dizkio; auzoko tokiak eta ibilbideak erakutsi dizkio, eta baita tabernak, dendak eta telefono-mintzategiak ere (9); Bilboko beltzak doazen diskoteketara eraman du, neskak ezagutu ahal ditzan; esan dio zein pertsonengan izan dezakeen konfiantza. Ez da mementurik egon etsipenerako: Bilbora heldu zenetik ez da bazterturik sentitu nahiz eta hiri hau berarentzat kontinente arrotz batean dagoen hiri bat gehiago izan. Berarentzat jendeak hitz egin, pentsatu, bizi, jan eta otoiz hain modu ezezagunez egiten duen hiria! Babak Dembarengan konfiatzen du, bere hizkuntzan mintzatzen baita, eta Demba bere anaia nagusia delako.

Beraz, herrikide eta hizkuntz-anaia izatea ez dira gauza bera. Bere herriko jende askok ez du bere hizkuntza ofiziala ezagutzen, beharbada bertatik irten baino lehenago ez duelako bidaiatu bere herrian zehar, edo ez zelako eskolara joan, edo bestela beste hizkuntza batean estudiatu zuelako. Hau, Sahara-azpiko herrialdeetan nahiko arrunta da; herrialde horiek hedaduraz handiak dira, oraindik tribuetan eta klanetan antolaturik daude, lur-komunikabide gutxirekin (trena…). Orduan, leku bereko jendeak bere lurraldekideekin ulertzea beharrezkoa duen arren, batzuetan komunikatzeko oztopoak dituzte. Hong Kong-eko Minek honela azaltzen zidan:

"Egun batean Txinako neska lagun batekin eta bere amarekin geratu nintzen bazkaltzeko... Bere ama nire laguna ikustera etorri zen. Tira, bere ama heldu berria zenez, ni ahalegintzen nintzen Bilboko gauzak azaltzen, Txinako jendearen bizitza Bilbon...Orduan, nire lagunak solasa eten zidan: "Min, nire amak ez du ulertzen..." Jakina bada, ni ez nintzen ohartu, guk elkar ulertzen dugu Txinako mandarineraz baina Txinan ehundaka hizkuntza daude eta denek ez dakite mandarin hizkuntza, nahiz eta hizkuntza nazionala izan, eta bere ama adintsua zenez... Beraz, nire lagunak itzuli behar izan zuen dena.
Beste egun batean, antzinako lagun batekin egin nuen topo, Mongoliako mutil batekin, oso atsegina. Eta horrekin hitz egiteko aukera daukat, nahiz eta gure hizkuntzak desberdinak izan, Txinako mandarineraz elkar ulertzen baitugu."

"Itzuli, azaldu, laguntzen dizu..." (Hizkuntza eta laguntza)
Berez hizkuntza ezezaguna den giro batean hizkuntza hori pertsona batekin hitz egitea, laguntza era askotako abiapuntu izaten da. Tokian tokiko hizkuntza ezagutzen ez denean, egoera desberdinetan itzultzaile lana egin behar duen figura sortzen da (pertsona hori ez da nahitaez hizkuntza-kidea izan behar): esate baterako, salaketa jarri epaitegi batean, medikuaren kontsulta batera joan, bai neska bati bai mutil bati gustuko duzula esan, kontsulatuarekin hitz egin nahi...

Ibrimak, mintzatoki baten jabe senegaldarrak, 1998ko bukaeran Ginea Bissauko gazteak mintzatokira etortzen zirenekoa gogoratzen du:
"Nik kontsuetxeko telefonoa ematen nien... Eta azkenean Dakarko enbaxadarekin komunikazioa lortzen zutenean dardarka hasten ziren. Hitz batzuk entzun ondoren aurikularra pasatzen zidaten. Nik arduradunarekin frantsesez hitz egiten nuen eta gero mutilarekin gaztelaniaz: "Esaidazu nola deitzen den zure ama, zerrendak egiaztatuko ditu eta... Bai, antza denez, bada norbait izen horrekin errefuxiatuen artean". Eta gero arduradunari: "Mutilak jakin nahi du ea amarekin hitz egin ahalko duen". "Esan dute bihar berriro deitzeko, inshala, gaztigatuko diotela... Ondo dagoela dio. Dena ondo, dena ondo, alhamdolila, lasai, dena ondo..." Mutilek, urduri, beraien arrebez, beraien neskalagunez galdetzen zuten... Dirua bidali nahi zieten. Nik lasaitzen nituen: "Dena ondo, dena ondo, alhamdolila". Askotan komunikazioa mozten zen. Hurrengo egunean saiatu behar izaten genuen..."

Batzuetan behar izaten dena ez da itzulpena, baizik eta telefonoaren bestealdean hitz egiten duenaren azal beltzaren ahotsa ezkutatzea baizik. Ainhoak ere mintzatokian lan egiten du eta honako hau azaldu digu:

"Batzuek zenbait dei egiten dituzte eta gero zera diotsute: "Aizu begira, egidazu fabore bat, zuk badakizu...". "Baina beraiek pentsatzen dute... Zuk badakizu... Hitz egiten entzuten didate eta... Alokaturik dago jadanik. "Hitz egin zuk mesedez". Beste neska batzuek, lana bilatzen dabiltzanak, gauza bera egiten dute... Edo bere enbaxadarekin hitz egin nahi dute eta orduan ere historia berbera da: "Hitz egin zuk, galde iezaiezu... Hiru aldiz bidali dut faxa eta ez didate jaramonik egiten, afrikarra naizela dakitenez..."

Epai kontuetan, beharrezkoa den itzulpena ez dute beti bermatzen. Estatuari Afrikako hizkuntzen itzultzaileak kontratatzea gehiago interesatzen zaio epaiketetarako eta epailearen aurrean deklaratzeko,(10) atxiloketetako beste egoeretan baino, non zinezko borondaterik ez dagoen atxilotutako pertsonak itzulpena izan dezan. Modu honetan, gaztelania ulertzen ez duten pertsonak defentsa gabe geratzen dira epailearen aurrean.

Egoera hauetan, beste guztietan bezala, erabaki pertsonalak bere espazioa dauka: badira gaztelania jakin eta ez dutela ulertzen diotenak eta alderantziz, bakoitza bere interesari begira. Eta batzuen jokuaren aitzakiaz guztiak berdin epaitzen dira.

Marta Urzelaik, Punto Más Traducción y Servicios itzulpen zerbitzukoak, afrikar hizkuntzetan interprete eta itzultzaileen eskaera haziz doala dio; baina zinpeko jaiotze-egiaztagiriak eta antzeko itzulpenak egiten direnean beren bizitokiko edo lan-egiaztagirien baimenak gauzatzeko, edo legezko egiteko, hauek, jatorrizko kolonien hizkuntzatan datoz (frantsesez eta ingelesez). Eta Traductenia-koa den Jose Mugikak dio Sahara-azpiko herri arabiarrekin tratuak edo merkataritza-harremanak egiten dituzten enpresek, kontratuak eta negozazioak ingelesez eta frantsesez burutzen dituztela, ez dituztela hizkuntza afrikarretan egiten. Egin izan dira arabieraz, nahiz eta eskuarki salerosketak Magreb edo Egiptorekin ez diren egiten, Pertsiar Golkoko herrialdeekin baizik (komunikazio pertsonalak, 2001eko apirila).

Itzultzaile lanean, batez ere itzultzaileak bere herrikideekin lan egin behar duenean, arazo profesionalak etika pertsonalarekin nahasten dira. Mohak, arabiera itzultzaile lan egiten duen marokoarrak, zera oroitzen du:

"Egun batean itzulpen bat egiteko deitu zidaten, eta Bilbora duela gutxi heldu zen mutil bati laguntzeko zen. Saltzaile-ibiltari gisa lan egiten du eta poliziak polizia-etxera eraman zuen, antza denez, bizitokirik ez zuelako. Mutilak ez zuen ezer ulertzen, gainera beldur zen eta oso urduri zegoen kanporatuko zutelakoan. Deklarazioa hartu zioten, galdetu zioten ea zein ogibide zeukan eta ez zekien erantzuten... Galdetu zioten ea non zegoen lo egiten eta ez zekien zer esan... Nik orduan gure hizkuntzan esan nion: "Tira gizona, hitz egin apur bat, esan edozer...Zuk erantzun eta ez zaitez kezkatu, nik lagunduko dizut eta...". Zer egingo dut bada? Nik lagundu behar nion...!

Beste egun batean, bat paper barik harrapatu zuten eta palestinarra zela esan zuen, zeren herri batzuetakoak ez dituzte kanporatzen. Badakizu zer diotsudan? Bakoitzak ahal duen moduan konpontzen duela bere arazoa, nor geratuko da zelan kanporatzen duten begira lehenago edozer saiatu gabe?... Eta deklarazioa hartzen zioten bitartean, nik esaten nion: "Aizu, nik badakit ez zarela palestinarra, baina lasai, ez diet ezer esango eta". (B. Diazek moldatua.,1999: 43)

Afrikako hizkuntza batetik Europako beste hizkuntza baterako itzulpen prozesua bereziki delikatua da, zeren eta hizkuntza biren arteko itzulpena ez da hitz soilen translazioa egitea, baizik eta hitz horien translazioa kontzeptuekin lotuta joatea. Elkarrizketa bat itzultzeko, kasu honetan Europako hizkuntza batetik Afrikako hizkuntza batera, berau ulergarri egingo duten xehetasun guztiak sartzea beharrezkoa da; afrikar unibertso horretan existitzen ez den ideia orori, entzulea zergatia bilatzen arituko delako, hain zuzen. Itzulpenetan hurbileko adibide konkretuek ez dute ekarpenik egiten, edo itzultzaileak erreferentzia egiten die beste hizkuntzak ez dauzkan baloreei (edo alderantziz), edo ulertutzat ematen dira ezagutzen ez diren gaiak... Beharbada horregatik barregarria den egoera jazo ohi da: gaztelaniaz esaldi laburra dena, afrikar hizkuntza batera itzultzen denean amaigabea bihurtzen da; edo Begoñak bizi izan zuen beste egoera hau:

"Ikasleei nire irakaskuntza-metodoa zein den azaldu nahi nien eta ez zutela ulertu ikusi nuen, ez zietela nire iradokizunei jarraitzen...Orduan esan nion nire buruari: "Hau azalduko dien norbait ekarriko dut". Eta magrebiar edo afrikar musulmanak direnez, arabiera ondo dakien afrikar lagun bat bilatu nuen gaztelania-itzultzailearena egiteko. "Azal iezaiezu haien artean elkarri laguntzea nahi dudala, eta akatsak elkarri zuzentzea ona dela eta, beraz, kopiatzeak edo elkarri esateak ez duela ezertarako balio...". Eta berak azaldu zuen. Eurek erantzun zuten eta berak itzuli zidan: "Hizpidean zaudela diote, elkarri begirunea behar diotela izan beti, irakaslea dela agintzen duena, berriz ez dizutela errespetua faltako...". Saiatu nintzen ordu erdiz, nire pazientzia agortu arte.

Bestetik, txiroei laguntzea bere helburuen artean ez daukan sare instituzional batean murgiltzea ez da erraza, are gehiago txiroa izatetik aparte bestelako agiririk ez baduzu. Mansourrek, gizarte-jantoki bateko txartela jasotzen zuenak, batzuetan sarbidea ez zeukaten bere herrikideei laguntzen zien:

"Gizarte-jantokirako txartela... Zuk eska dezakezu eta gero eskatu ezin duen lagun bati ematen diozu... Zuk ondo hitz egiten baduzu gaztelaniaz, errazago lor dezakezu laguntza. Azal dezakezu: "Ni txiroa naiz, ez dut etxerik, ez daukat non jan, goseak amorraturik nago...". Eta ematen dizute laguntza. Baina ondo hitz egiten ez baduzu, ezin duzu hori esan. Haiek ez dute ulertzen, ez dira fidatzen eta agian ez dizute laguntzen." (Diazek moldatua, 1999: 69)

Eta Taharrek, bere herrikide bati udal-ostatuan eskaintzen ziotena baino gehiago ematea pentsatu zuen:

"Marokoko mutil bat heldu zen, Almeriatik zetorren. Ez zeukan non lo egin, ez zeukan dirurik... Hitz egin genuen ostatuko gizarte-laguntzailearekin, gau bat eman zezakeela ostatuan eta hurrengo egunean gizarte-laguntzailearekin hitz egin beharko zuela. Han ez dute janaririk ematen, non afalduko zuen? Ez zekien tutik gaztelaniaz, ezta frantsesez ere... Ez zuen Bilbo ezagutzen... Nola helduko zen hurrengo egunean gizarte-laguntzailearengana? Hobe nire etxera eramatea!". (Diazek moldatua 1999: 105)

Emigrazioari buruz esperientzia gehien eduki eta gaztelania hobeto ezagutzen duen jendea, erreferentzi edo jo-puntu bihur daiteke kudeaketa askotan. Rose, nigeriar neska gazte bat, Johnez (bere herrikide bat) mintzatuko da:

"Bilbon nigeriar neska asko bizi gara. Batzuk zenbait urte daramatzagu hemen, baina ez dugu gaztelania ondo ikasten. Guk ingelesez hitz egiten dugu, eta kostatzen zaigu gaztelania ikastea. Egun osoa ematen duzu lanean, tabernan giltzapeturik. Tabernatik etxera eta etxetik tabernara. Denbora aurrera doa eta kudeaketa bat egin behar dugunean paperekin, ez dakigu egiten. Udaletxetik heltzen zaizu eskutitz bat edo epaitegitik, dokumentu bat berriztatu behar da, bidalketa bat egin... Gutako askok John bilatzen dugu. Berak beti laguntzen digu. Itzulpena egiten du, azaltzen du, edozein gauza egiten laguntzen digu... Ez dio axola gutxi edo asko ezagutzen bazaitu, beti dago laguntzeko prest." (Diaz, B. ,1999: 122)

Eta Martak beste afrikar batzuei alokairua bilatzen laguntzen die:

"Niri afrikar ezagun batzuek deitzen didate edo norbaitek esan die nik...Ondo hitz egiten dudalako gaztelaniaz eta urte asko daramadalako hemen. Zera dioste: "Lagun iezaguzu alokairu bat aurkitzen, lagun iezaguzu pisu bat bilatzen..." Goizean goizetik geratzen gara, beraien egoeraz hitz egiten dizute, alokairuarekin dituzten problemak kontatzen dizkizute. Egunkaria erosten dugu, dendetatik galdetzen dugu... Goizak ematen dituzu batetik bestera... Eta izugarriak dira etxe-jabeek esaten dizkizuten gauza batzuk. Batzuetan eztabaidatzen duzu eta beste batzuetan barre egiteko gogoa ematen dizu. Gezurra dela dakizulako, beltzei alokatu nahi ez dietenean...". (Diaz, B.,1999: 123)

Hizkuntza eta kultura ugarien elkarbizitzak auzo honetan komunikatzeko problemak ere sortzen ditu, ezbairik gabe. Txarto ulertzeagatik eta mesfidantzengatik sortutako gatazketan Ali (ikusi genuenez, hizkuntza askotan mintzatzen da) beste batzuk baino hobeto moldatu ahal da. Horregatik deitzen diote eta bera, itzulpenak egiteaz gain, saiatzen da bitartekotza egiten. Berak kontatuko dizkigu egoera batzuk:

"Egun batean gaztigatu zidaten. Marinaren ostatura joatea nahi zuten, Afrikako mutil batekin arazo bat zegoelako eta mutil horrek ni joan nendin eskatzen zuen. Heldu nintzen hara eta mutila Marinari oihuka ari zitzaiola ikusi nuen. Nik esan nion: "Ea, konta iezadazu zer gertatu den", eta berak ez zekien azaltzen zer gertatu zen... Ez zuen ulertzen eta oso urduri zegoen, horregatik ematen zuen haserre... Orduan Marinak esan zidan ez zuela pentsioa ordaindu. Nik mandingeraz esan nion: "Entzun iezadazu, zuk ezin diozu hitz egin horrela emakumeari. Emakumea hizpidean dago, berak dirua eskatzen dizu, ez diozu oihuka egin behar...". Horrela azaldu nion." (Diazek moldatua 1999: 132).

" Zeren bestela, hizkuntza galduko baitugu " (Hizkuntza baloratu)
Hizkuntzak komunikazio tresnak dira, eta baita identitate eta kultura faktoreak ere. Hizkuntza asko hitz egiteko aukera daukatenek, ez dute beti aberastasun hori baloratzen. Nire auzokide bati gertatzen zaiona, Mariri hain zuzen ere:

Berak galego azentu gogor batekin hitz egiten du gaztelaniaz. Zailtasun handiz mugitzen den bere ama ere berarekin bizi da. Mari haize eta eguzkitan jartzera ateratzen da (eguzkirik baldin badago) txakurtxoarekin. Hirurak esertzen dira atari ondoan dagoen eserlekuan. Batzuetan elkarrekin egoten gara eguzkitan. Mariren amak hitz egiten duenean, alabak isiltzeko esaten dio:

- Zer esan du? - galdetu nion behin.
- Ezer ez, ezer ez...Ez badaki hitz egiten!
- Baina zerbait esan du...
-Bai, baina berak... Herritik datorrenez... Galizieraz hitz egiten du... Ez daki hitz egiten!
"Zeintzuk hizkuntzatan mintzatzen zara?" Afrikako neska-mutil ezagunei hori galdetzea gustatzen zait. Eta sarri Jannettek, nigeriar gazte batek, erantzuten didan moduan erantzuten didate:
- Hizkuntzak? Nik ingelesa soilik
- Soilik?
- Bai...
- Baina diot zure herriko hizkuntzak...
-Bada, ingelesa da nire herriko hizkuntza, koloniako hizkuntza...
-Bai, baina zu beste hizkuntza batzuetan ere mintzatuko zara, ez dakit...Zure amak zein hizkuntzatan hitz egiten dizu? Eta zure herrikideekin zein hizkuntzatan mintzatzen zara?
-Helas, hara! Bai... Baina horiek dialektoak dira (11) horiek ez dute balio... Gure tribuetako hizkuntzak dira...
-Tira, eta zeintzuk dira? Nola deitzen dira?
-Bada nik hausaraz hitz egiten dut eta baita peuleraz pixkat ere... Eta tira, nigeriar nesken artean hitz egiten dugunean... Hori ez da ingelesa, piyineraz hitz egiten dugu (12). Gero, nire aitak Koran-eskolara eraman ninduen eta han arabiera pixkat ikasi nuen. Eta frantsesez ere hitz egiten dut, hona heldu baino lehenago Mauritanian eta Marokon egon nintzelako denbora batez.

Bestalde, auzoan hitz egiten diren afrikar hizkuntzak, hizkuntza kolonialen hitzekin (frantses, portuges, eta ingelesez bereziki) zipriztindurik daude. Batzuetan berezko hizkuntzan hitza bera badago, beste batzuetan ez. Behin Senegalgo serere bati galdetu nion:

-Nola esaten da hau zure mintzairan?- eta frantsesez esan zidan.
-Baina hori ez da zure hizkuntza, hori ez da serere.
-Honela esaten da serereraz.
-Ez, hori frantsesa da...
-Frantsesa? Helas, egia da! Tira, itxaron pentsa dezadan... Nire hizkuntzan esaten da...
Eta orduan herrikide bati galdetu zion: "Aizak, urlia, nola esaten da hau?"
-Bada honela...
-Ez, ez, hori frantsesa da, berak gure hizkuntzan nahi du.
Horregatik, Serignek, wolof gazte batek, honako hau aipatu zidan:
"Nire aititak woloferaz hitz egin behar dugula dio, zeren bestela hizkuntza galduko baitugu, eta beraz ez erabiltzeko frantses hizkuntzako hitzik. Frantsesez hitz egiten entzuten banau haserretu egiten da."

Eskubide Linguistikoen Jarraipen Batzordearen arabera, urtero munduan 25 hizkuntza inguru hiltzen dira, eta munduko hizkuntzen %80 datozen urteetan desager daitezke (El País, 2001: 42). Baina Papa-ri, senegaldarra bera ere, serererez hitz batzuk erabiltzeko iradokitzen diodanean, frantsesak edo wolofak bere ama-hizkuntza jan ez dezaten, barre egiten du:

"Nire hizkuntza ez da galtzen, hor dago. Hitzak gauzak izendatzeko daude. Nik frantsesez diot, edo wolof hizkuntzan diot, baina serere hitza hor dago, ez da galtzen!".

"Kalean hitz egin behar duzu" (Ikasi eta erabili gaztelania)
Afrikar eta europar hizkuntza aniztasunaren artean, Bilboko jendearekin komunikatzeko gehien erabiltzen dena gaztelania da. (13) Ulertzea hitz egitea baino errazagoa da, eta hobeto gure solaskideak solasean interesa badauka. Faisal sudandarrak zera zioen bere lagun bati buruz:

"Carlos majo, tranquilo. Carlos hablar despacio... Carlos tiendo bien. Tiendo bien Carlos yo. Hablar despacio...Tranquilo, gusta mi Carlos" (Diaz, B.,1997:104)

Gaztelaniaz edo euskaraz hobeto hitz egiten duena, hiztegi aberatsago batekin, jariotasun eta konplexutasunaz joskeran, gehiago errespetatzen dugu; batez ere, erabiltzen duen hizkuntza gure ama-hizkuntza bada. Arazoa zerbait inkontzientea da, Begoñak (etorkinentzako gaztelania irakasleak) aipatzen duen bezala:

"Behin baino gehiagotan gertatu zait, ikasle neska edo mutil bat dator, ia-ia ez daki gaztelania eta ezin diot ulertu beste hizkuntza batean. Eta ergelkeriak esaten dizkidala iruditzen zait, solasaldiak hain murriztuak dira... Aspertu egiten zara berarekin hitz egiten. Komentatzen dizkiozu gauzak… Berak ez dio ezer… Ez duzu iritzirik ala? Ez duzu inoiz horretan pentsa ala? Nik zer dakit bada! Gogoak kentzen zaizkizu... Eta urteak igarotzean topo egiten duzu berriro...Askoz gaztelania gehiago daki eta beste pertsona bat dirudi, argiagoa... Orain balorazioak egiten daki, bat-batean azkarragoa dirudi".

Baina oroit dezagun hizkuntza zehatz batean adierazteko gaitasuna eta pentsatzeko gaitasuna ez direla baliokideak (nahiz eta, zenbat eta adierazteko baliabide gutxiago izan hizkuntza batean, orduan eta urriagoa den hausnartzeko gaitasuna. Chiapasko atso batek, armadak galdekatuta, honela erantzun zien:

"(...) todavía piensa un animal, piensa por dónde pasar en el lodo para no atascarse, qué menos una persona no va a pensar. Nomás porque las palabras no sabemos pronunciarlas bien, por eso dicen que no sabemos nada, que no pensamos ".(Rovira, G.,1997: 142).

Zaireko Jeanek badaki zergatik kostatzen zaion gaztelaniaz hitz egitea:

"Yo tengo mucha cosa en la cabeza, muchos problemas. Y mucho lengua sabes también. Por eso a veces difícil hablar bien. Yo sé francés, porque mi país colonia francesa. Sé lingala, que es una lengua de mi país. Sé portugués porque vivo catorce años en Angola, y español porque estoy aquí. Y luego mucho piensas, muchos problemas... Entonces cuando yo hablo a veces no hablas bien. El otro día hablo con un amigo de aquí y le digo una palabra en lingala y no me doy cuenta y claro... él no me entiende. Porque claro, yo con mis amigos de mi país hablamos en lingala y luego tengo que cambiar cuando hablo con otros...". (Diaz, B.,1997: 105).

Diskurtsoaren edukinaren arabera modu desberdin batez adierazten duela ere kontzientea da:

"Esa cosa yo la conozco muy bien, conozco porque esa cosa he vivido muchos años. No es una cosa que me han contado o que leído, no. Es una cosa que yo mismo vivido, que yo hablado con otros de mi país. Por eso cuando escribe y cuando habla esa cosa, habla bien." (Diaz, B.,1997: 19).

Jendeak gutxi gorabehera era aktiboan ikasten du gaztelania. Honela gogoratzen du Martak, Ekuatore-Gineakoak, duela hogei urte baino gehiago Bilbon ezagututako nigeriar mutil bat:

"Mutil hori bakarrik zegoenez, etxera etortzen zen. Etxera baldin badator, platera bete janari ematen diozu, eskaintzen diozu... Hitz egiten diozu, eta berak familiakoa bazina bezala hartzen zaitu, ez duelako inor... Gehien oroitzen dudana, gaztelania ikasteko haren gogo bizia zen. Kaletik zihoan eta ezin zuenean gaztelaniaz erantzun, ez zitzaion gustatzen. Beti zeraman sakelean hiztegiño bat eta dena memorizatzen zuen. Etxera ere hiztegiñoaz zetorren, eta mintzatzen zenean "zapato zapata..." "cuaderno cuaderna..." zioen. Horregatik deitzen genion Zapato Zapata!" (Diazek moldatua 1999:55).

Aishak, Marokokoak, azaltzen digu:

"Zuk hitz egiten ikasi nahi baduzu, kalean jendearekin hitz egin behar duzu, hori da egin behar duzuna. Horrela ikasi nuen nik, horrela hitz egiten da espainieraz. Eskolan ez da ikasten hitz egiten. Ni eskolara nator idazten ikasteko baina hitz egiten lanean ikasi dut… Eta kalean. Beste aukerarik ez daukazunean, orduan ikasten duzu. Zu etor zaitezke eskolara aste batzuk, hilabete batzuk, urte bete. Baina berdin dio, denbora horretan ez duzu ezer ikasten, ordu asko sartu behar duzu praktikatzen. Eta onena kalea edo lana da." (Diaz, B.,1997: 101).

Eta Sergiok, salmenta ibiltarian dabilen Senegalgo batek, hau esan zidan:

"Para vender la calle no hace falta hablar castellano. Es mejor si no sabes. Mucho mejor, porque la gente compra más. Piensan que no tiendes y que te pueden gañar, y compran más. Pero no gaña la gente, no. No nesitas castellano, sólo la calculadora. Haces la cuenta, cobras y ya está." (Diaz, B., 1997: 100).

Aishak klubetan lan eginez ikasi zuen gaztelera. Sergiok, ordea, kaleetatik eta Bizkaiko tabernetan salduz ikasi zuen. Lanean ondo moldatzeko eta dirua irabazteko premiak motibaturik zeuden. Aisha eta Sergio bezala, auzoko jendeak, hizkuntzak, praktikatu ahala ikasten ditu, ohiko bizitzan. Dembak euskal marinelekin lan eginez ikasi zuen gaztelania, Jonek bere gaztelania giltzapean hobetu zuen. Beste batzuk Almeriako mar de plasticon ikasi zuten, edo denbora batez Espainiako beraien neskalagunekin elkarbizitzen, edo Afrikako hizkuntza desberdinetako jendearekin estaia konpartitzen... Horregatik bakoitzak azentu eta erregistro desberdinak hartzen ditu.

Pertsona gutxi batzuk, eta, gainera, mementu konkretu batzuetan baino ez dira gaztelera klaseetara etortzen (duela urte batzuetatik hona Gobernuz Kanpoko Erakunde batzuek etorkinei laguntzeko paratu, eta gaur egun Helduen Hezkuntzaren Zentroak ematen dituenak) (14). Argitu beharra dago Eusko Jaurlaritzak berriki, ofizialki, jakinarazi duela, gaztelania ez dakiten pertsonek, dokumentazioa eduki edo ez, zentro horietan ikasteko aukera izan behar dutela. 1999ra arte bere eskaintza, zentru hauetako irakasle batzuen borondatearen araberakoa izan da; formakuntza gehien zeukatenei ez zitzaien beti lehentasuna ematen eta jende honentzat ez zegoen programa zehatz bat (ikus Bilbo Etxezabal, 1997: 6-7 eta Proposamena... 1999: 11-14).

Auzoan bizi diren afrikar gehienek harreman gutxi daukate beraien herrietako hezkuntza sistemarekin, eta horrek eragozpenak sortzen ditu hemengo hezkuntza sisteman sartzeko. Aldi berean, hemengo hezkuntza sistemak ez ditu ematen beharrezko diren erraztasun guztiak pertsona analfabetuak beraien jatorrizko hizkuntzan ikasten has daitezen.

Aisha eta Sergiok Gobernuz Kanpoko Erakunde batek gazteleraz emandako klaseak hartu zituzten, auzoko parrokia batean.

Aishak bere herrikide bati eskatzen zion beti inprimakiak betetzeko, eta azkenean horrek aholkaturik joan zen klaseetara. Aishak arabieraz idazten zekien eta gaztelaniaz idazten ikasi nahi zuen. Hiru hilabetetan ikasi zuen eta gero klasera joateari utzi zion.

Sergio arratsaldeetan distraitzeko asmoz joan zen. Idazten hasteko gaztelania gutxi zekien, baina ekin zion ikasteari. Urte beteren buruan neketsuegia zitzaiola ikusi zuen: etxean telebista ikusten egoteak baino burukomin gehiago ematen zion.

Ikasketa prozesua aldez aurretik ezagututako hizkuntzen araberakoa izango da; fonemen izatea, karaktere grafikoak edo sustrai komunak; idazkera baten edo gehiagoren ezagupena… etab.

Bestalde, auzo honetan gaztelania hitz eginez ikasteak, beraien ama-hizkuntza gaztelania ez dutenengandik ikastea esan nahi du. Askok gaztelania erosketak egiteko erabiltzen dute soilik, eta baita beste afrikarrekin ulertu ahal izateko ere, edo magrebiarrekin, asiarrekin eta latino- amerikarrekin, elkarrekin lan egiten baitute eta atsedenaldiak ere elkarrekin ematen baitituzte, parkeetan edo diskoteketan. Horrela, oso bestelako berbeta eraikitzen dute gaztelania estandarretik kanpo.

Hamar edo hamabost urte igaro ahalko dira eta beraien hitz-erregistroak nahiko murritza izaten jarraituko du, herritarren artean indio esaten zaion horretara gehiago hurbilduz; ez da aldatuko beste behar komunikatiboren bat edota ikasketa desberdin baten iturri berriren bat sortu arte. Hau honela bada, urte beteren buruan agian gai izango dira haurtzaroan ikasitako baten erraztasunaz hitz egiteko.

Beraz, ulertu behar dugu bertako hizkuntzen bat ondo ezagutzea ez dela soilik integratzeko nahia edo gizarte hartzailearen kulturari begirunea izatea.

Hitz egiteko modu hori, forma pertsonal hori, komunikatzeko eta hitz egiteko ordezkaezina dena, emigrazio bizipideen ibilbidean eraikiz doa, esperientziak eta ezaupideak bere baitan sartu ahala. Aliren testigantzan gaztelania erabiltzeko modu berezia ikusi ahal dugu (15):

Alik, hitz egiten duenean, arabieraz, ingelesez eta euskaraz sartzen ditu hitzak; bere esaldiak denbora, genero eta pertsona diskordantziak ditu. Horrek ez du Ali kezkatzen, komunikatzeko estrategia asko dauka berdintzeko edo orekatzeko: mementu oro egiaztatzen du ea solaskideak ulertu duen, azalpenak errepikatzen ditu, modu desberdinetan adierazten saiatzen da, hizkuntza desberdinetan... Alik badaki hitzak soilik komunikatzeko tresnak direla; agian, horregatik deitzen die parablas.

Ikus dezagun beste adibide bat, Gambiako Jonena hain zuzen ere:

Jonek gaztelaniaz hiztegi aukeratua eta zehatza dauka, hamabost urtetan zehar, pentsioetan, etxeetan eta ziegetan, Tarragonan, Logroñon eta Bilbon ikasten aritu baita. Batzuetan, gaztelaniaz hitz egiten duenean esaldiak mane batekin (woloferaz "hau da" edo "esan nahi dut") hasten ditu eta esaldiaren azkenean rek despistatu bat sartzen du ("beste gabe", "soilik", "bakarrik") eta horrelako gauzak dira, hain zuzen ere, bere ama-hizkuntza salatzen dutenak. Hitz katalanak ere erabiltzen ditu, bere emaztearekin elkarbizitzan ikasitakoak. Kantatzen dituen abestiak, hitzak edo esaerak ingelesez ateratzen zaizkio (txikitan ikasitako hizkuntza), eta bere diosalak eta agurrak euskaraz dira.

Simonek, angolar idazleak, idazteko tankera propioa du. Gaztelaniaz eta portugaleraz idazten du aldi berean. Simonek berak argitu zidan:

"Egunero erabiltzen dudan hizkuntza gaztelania da. Nire laneko zein irakurketetako eta solasaldietako hizkuntza gaztelania da. Portugalera, nire herrian idazteko darabilguna, herrikideekin erabiltzen dut. Nire baitan daramadan hizkuntza. Nik hizkuntza bietan idatzi eta zirriborroak ere hizkuntza bietan zuzentzen ditut. Portugaleraz idazteko iradokitzen didate eta behin zuzendu ondoren gazteleratu dezadala. Baina badira pentsamenduak, gauzak, gaztelaniaz ateratzen zaizkidanak, beste batzuk, ordea, portugaleraz dira. Idatzi eta irakurri hobeto egiten dut gaztelaniaz baina hitz egin eta ulertu, gehiago portugaleraz. Eta hitz egiten dudanean nahastu egiten ditut biak...".

Eta Abuk, hil berria den eta poemak idazten zituen auzokide marokoarrak, gaztelania aukeratu zuen idazteko, (nahiz eta berak jakin gaizkiago egiten zuela arabieraz baino, hura baitzen bere ama-hizkuntza) zeren eta bere idazkietan agertzen den bezala, inguruko jendeari gauza ororen gainetik etorkinen esperientzia komunikatu beharra zeukan (ikus Azzedin, A. et al.,1998).

Sarritan, ama-hizkuntzaren (edo beste hizkuntza baten) joskera moldeak sartzen dira gaztelaniaz: "Ama-hizkuntzan adieraztera ohituta gaudena beharrezkoa baitzaigu ikasitako hizkuntzan adieraztea" (Bernardez, 1999: 163). Afrikar eta musulman magrebitar askok, arabieratik egindako itzulpena dela eta, gaztelaniaz zaharkituta dauden "Jainkoak nahi badu" edo "Jainkoari esker" bezalako adierazpenak darabiltzate (oroit ditzagun Ali eta Ibrimaren diskutsoak). Nabarmentzekoa da gaztelaniar adierazpen hauek zenbait mende lehenago Iberiar Penintsulan presente egon direla, "arabiarrek oharturiko ekialdeko formulen edo ekanduen hondakinak direla" (Bastus, 199?).

Bada "zer moduz zure etxeko jendea?" galdetuz agurtzen duenik; formula hori Afrikako herri askotako diosalen itzulpen literala da (woloferaz, esaterako, horren baliokidea "ana wa kergue?" da). Baita honako adierazpen hauek ere, "odol bereko anaiak" (lagun minak esateko), "bihotz oneko pertsonak" (pertsona onak esateko), "burua haustu" (kontraesan edo eztabaidatzeko), gauzek "negar egin" dutela esan hondatu direla esateko. Gainera adierazpen hauek mundu-ikuskera bat erakusten dute: gure adibideetan odolak eta bizitzak berak daukaten balioa, edota gauzetan dagoen izpiritua.

Baliteke emigrazioan eraikitako hitz egiteko era hori, bai jatorrizko lekuko pertsonek bai herri hartzailetakoek txarto ikusia izatea. Ulloak azpimarratzen du latino askok hitz egiten dutenean beraien herrikideek hizkuntza "mordoiloa" darabiltela diotela, eta era berean estatubatuarrei ere eragozpenak sortzen zaizkiela ingeles "mordoiloa" darabiltelako (Ulloa, L.F., 1994: 9).

Hitz egiteko era hauek ekarpen bezala aberasgarritzat har daitezke, kulturen nahasketara moldatzen laguntzen baitute, edo bestela, berezko hizkuntza txirotzen dutela ere esan daiteke, komunikazio erraz bat eragotzi eta hizkuntzaren biziraupena mehatxatzen dutela. Ez da erraza, mementu honetan, eta inmigrazioa nahiko berria den toki batean, datuen ekarpena egitea; baina egia da gaur egungo hizkuntzak, existitzen direnak eta hilda daudenak ere, etengabeko ordezkapen eta ekarpenen emaitzak direla. Eta edozein kasutan ere, Maaloufek azaltzen duen bezala:

"... Bestearengana erabakitasunez joateko, eskuak zabalik izan behar ditugu eta burua tente, eta eskuak zabalik izateko era bakarra burua tente eramatea da (...) Bere hizkuntza ikasten ari naizen hark begirunerik ez badio nire hizkuntzari, bere hizkuntzan hitz egiteak zabaltasun keinu izateari uzten dio eta menpekotasun zein basailutza ekintza bihurtzen da." (1999: 57-58).

Afrikako hizkuntzen idazkerei buruz, hasieran ikusi dugun bezala, ez da idazteko tradiziorik izan (honek ez du esan nahi literaturarik ez daukatenik). Afrikako kulturak ahozko literaturakoak dira. Duela gutxi arte, historia, kontakizunak, mitoak, tradizioak eta herri bakoitzeko gertakizunak, ahoz aho transmititzen ziren. Pertsona konkretu batzuek memorizatzeko ardura hartzen zuten gero ezaupide horiek transmititzeko, eta herri guztiaren errespetua zuten. Transmisioa egiteko mementuak eta tokiak zehaztuak zeuden. Ohitura hauek oraindik bizirik diraute, nahiz eta gaur egun txokoratuak izan, mendebaldeko ohiturengatik kasu askotan.

Inprimakiak betetzeko izaten diren burukrazi-egoerak: instantziak, eskariak, deklarazioak, ziurtagiriak edo salaketak eskribau baten bitartez betetzen dira. Eta baita egoera pribatuagoak ere: familien eskutitzak irakurri eta erantzutea; telefonoz hitz egin nahi dutenean telefono-libretan izenak apuntatu eta orrialde egokia aurkitzea; grabatu eta sakelako telefonotik informazioa lortzea, berau programatzea…etab.

Honek guztionek, beste gai batera garamatza: idazteko eta irakurtzeko ohiturarik ez duen jende honen sarbidea baliabide informatikoetara. Pertsona hauetako asko aukera honetatik at geratzen dira, beste batzuk, ordea, ordenagailuen erabilpena beharrezko duten negozioak aurrera eramateko gauza izan dira (mintzatokiak, esate baterako). Horretarako, telekomunikabide enpresen etengabeko laguntza teknikoa izan dute, merkataritza-harremanetarako laguntza ematen zaie baina egoera honetatik kanpo ez dela laguntza bera ematen ikusi dugu.

Irakurtzea eta idaztea komunikatzeko baliabideak dira, bidaiatu barik mundua ezagutzen laguntzen digutenak, norberaren kultura aberasteko eta nahasmena borrokatzeko aski egokiak. Baina ez dira baliabide bakarrak, ezta hoberenak ere. Afrikako herrien artean, solasak, Europako herri gehienen artean baino garrantzia handiagoa du. Senegalgo Ousmanentzat, adibidez, toubab gehienek (honela deitzen die zuriei) gehiegi irakurtzen dute, mundua liburuek dakarten bezalakoa dela pentsatzen dute eta ez dute berezko esperientziengatik ezagutzen. Emigrazioaren esperientziak toubabek ez daukaten munduaren ezaupidea dakarrela uste du berak. Hau honela da ere, bere herrian emigrazioa bidaia iniziatikoa bezalakoa delako; etapa horretatik igarotzea ona dela uste duela, alegia.

Lurralde honetan duela gutxi arte hizkuntza batzuk jakitea ez da baloratua izan, eskoletan ere ez da hizkuntzen irakaskuntza onik sustatu. Biztanleko hizkuntza gutxien erabiltzen den tokietako bat da hau Europan, eta bigarrenen bat erabiltzen denean ere nahiko trakets erabiltzen da. Afrikarrentzat eta asiarrentzat ingelesa edo frantsesa ondo dakien batekin topo egitea benetako ustekabea da, gertakizun bat, nahiz eta ia denok izan urte luzez atzerriko hizkuntza izeneko irakasgaia. Horri dagokionez, Maliko Lassik zera esaten zidan:

"Hemen jendeak ez daki gaztelaniatik aparte beste hizkuntzarik. Galdetzen badiezu, zergatik ez dakizu ingelesa, frantsesa… Beste hizkuntza batzuk...? Ez naizelako irtengo nire herritik, zertarako? gaztelaniarekin nahikoa daukat...". Hori diotsute!"

Afrikar batzuen ikuspuntua aipatzen digu Laura Agustinek: "Zeinetan espainolak kritikatzen diren ez hitz egiteagatik ez ingelesa ezta frantsesa ere, Afrikako mendebaldeko pertsonek normaltzat eta beharrezkotzat jotzen dituztenean munduko herritarren aldetik" (Agustin, L., 2000).

Baina zinez, ikusi dugun bezala, hizkuntzak ikasteko ez da beharrezkoa akademietara edo atzerrira joatea ikastera; beste kultura batzuk, edo bizitzeko beste era batzuk ezagutzeko, ikuskerak trukatzeko, ez da beharrezkoa norberaren herritik edo hiritik irtetea: nahikoa da ohartzea, entzutea eta beste tokietatik heldu direnekin solasean jardutea, adibidez, San Frantziskon.

Norberaren hizkuntzan hitz egin edota idaztea ere kultura egitea da, guretzat eta inguratzen gaituztenentzat, gauden tokian egonda ere, Kataluniara joandako etorkin batek egiaztatzen duen bezala:

"(...) ez dut uste sustraiak emandako gauza finko eta aldaezina direnik, gure ibilbide pertsonaletik abiaturik gure sustraiak birsortzen ditugula baizik. Pertsona desberdinekin eta toki desberdinetan birsortzen ari gara. Eta honek gure kultura propioa birsortzen du, emigratu dutenentzat adina emigratu ez dutenentzat". (EEAA-tik moldatua, 1998: 49).

BIBLIOGRAFIA
Agustin, Laura (2000). La industria del sexo y las migrantes. http://members.tripod.com/ehrlich/bbhpaperspanishagustin.html
Askoren Artean (1998). Alfons Comin Fundazioa. La interculturalidad que viene. El diálogo necesario. Icaria-Antrazyt. Bartzelona.
Bastus y Carrera (199?). La sabiduría de la naciones o evangelios abreviados. Darek Nyumba taldeak Dichos y refranes españoles sobre Moros y Judíos. Pliegos de encuentro islamo-cristiano lanean aipatua. Madril, 1994.
Bernárdez, Enrique (1999). ¿Qué son las lenguas? Alianza Editorial. Madril, 1. argitaraldia.
Diaz, Beatriz (1999). La Ayuda Invisible. Salir Adelante en la Inmigración. Likiniano Elkartea, Bilbo.
El País, 2001-III-21. Hizkuntz Eskubideen Aldarrikapenaren Jarraipen Batzordeak NBEren aurrean aurkeztutako txostena.
Maalouf, Amin (1999). Identidades Asesinas. Alianza Editorial, Madril.
Maruny, Lluis eta Molina, Mónica (2001). Identidad Sociocultural y Aprendizaje Lingüístico. El caso de la inmigración. In: Textos de Didáctica de la Lengua y de la Lengua y de la Literatura, 26. zenbakia, urtarrila. Monografia: Las Actitudes Lingüísticas (55-64 or.).
Rovira, Guiomar (1997). Mujeres de Maíz. Ediciones Era. 1. argitaraldia, Mexiko.

(1) Hau ez da San Frantziskon soilik gertatzen: arratsaldez Errekalde edo Iralako parkeetatik ostera bat ematean Ourensen zaudela senti dezakezu.

(2) Gehiengoa honako herri hauetatik dator: Angola, Cabo Verde, Kamerun, Kongo, Boli Kosta, Eritrea, Gambia, Ghana, Ekuatore-Ginea, Ginea Bissau, Ginea, Mali, Mauritania, Nigeria, Senegal, Hegoafrikar Errepublika, Tanzania eta Togo.

(3) Espreski seinalatua salbu, testigantza pertsonalak gazteleraz transmitituak izan dira. Jatorrizko bertsioa gazteleraz kontserbatuko dugu soilik gaztelera estandarretik desberdintzen bada.

(4) Arabiera klasikoa edo Korangoa unibertsala da, munduko arabe guztiek ulertzen dutena (musulmanak badira eta Korana ikasi badute). Marokoko arabiera, aldiz, Marokoko dialekto bat da; Libanoko batek adibidez, Libanoko dialektoa hitz egiten duenak, senperrenak eginda ulertuko du. Momoduk ezin du arabiera klasikoan hitz egin eurekin, gutxi ezagutzen duelako eta marokoar lankide batzuk Koran-eskolara ez zirelako joan.

(5) Posible bazaio beti hitz egingo du gaztelaniaz, orain gaztelania hobeto menperatzen duelako frantsesa baino.

(6) Sarritan, pertsona hauek paperik gabe bizi dira (lan-kontraturik gabe, alokatzeko, tituluak eskuratzeko eta mailegua eskatzeko aukerarik gabe...).

(7) Kreolera hizkuntza bat sortzen da kolonietako hizkuntza bat bertako hizkuntza batekin nahasten denean. Cabo Verdekoa, kreolera portugestatua dela esango genuke.

(8) Imintzio hau musulman arabiarren artean eta musulmanak ez direnen artean zabalduta dago.

(9) Telefono-mintzatokiak kabina batzuk dituzten lokalak dira; edozein tokitara deitu eta irteterakoan ordaintzen da deia, salneurri merkeekin batik bat (erbesterako deietan batez ere). Bilbon hamabost eta hogei telefono-mintzatoki inguru daude, gehienak San Frantzisko auzoan.

(10) Itzulpen-zerbitzua duten enpresekin burutzen da hau. pentsatzekoa denez, ez da Afrikako edozein hizkuntza itzultzen, baina bai batzuk. Posible da halaber deklaratzera deitutako pertsona lagunduta joatea, itzulpena egiteko.

(11) Berak hitz hori gutxiespen-zentzuaz erabiltzen du.

(12) Piyin edo pishingen eskeleto linguistikoa antzekoa da; hiztegi gutxikoa, atakatik irteteko, hizkuntza desberdinetako hiztunen artean eguneroko beharrei irtenbidea bilatzeko.

(13) Afrikarrekin hitz egiteko erabiltzen da, ikusi dugunez, baldin eta ez badaukate hizkuntza bat elkarrekin erraztasunez ulertzeko.

(14) Zentru hauek publikoak eta dohainik dira, eta Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailaren pean daude.

(15) Berezia diogu, eta ez txarra edo akastuna, hizkuntzak pertsonen zerbitzura jarritako tresnak direla onartzen baitugu, bakoitzak ahal duen eta nahi duen moduan erabiltzen dituenak, eta beraz, ez dago modu on edo bakar bat hitz egiteko.