Ipar Kaukasoa, hiltzen ari den aniztasuna

Testua: Patxi Juaristi. Zenbat Gara aldizkaria, 3. zbk.

Kaukaso izenarekin ezagutzen dugun lurraldean sartzeaz bat, kultura, hizkuntza eta herri aniztasun amaigabearen sentsazioa berehalakoa da. Europa eta Asiako muga estrategikoan egonik, ugariak izan dira mendeetan zehar lur sail honetan eman diren herrien harreman, joan-etorri, inbasio eta nahasteak; gaur egun ezagutzen ditugun jende mota, kultura eta hizkuntza ezberdin eta ugarien sorrera izan direnak, hain zuzen ere.

Ehun nazioen mendia bezala definitu izan den Kaukaso Mendikateak, bi zatitan banatzen du lurralde hau. Ipar Kaukasoa edo Ziskaukasia, Errusiar Federazioren barnean dauden Kalmikia, Adigei, Kabardino-Balkaria, Karatxai-Txertxesia, Ipar Osetia, Dagestan, Ingushia eta Txetxenia (Errusiar Federazioan egotea ofizialki onartu ez duen bakarra) errepublikek osatzen dute. Hego-Kaukasoan edo Transkaukasian, bestalde, azken urteotan independentzia lortu duten Georgia, Armenia eta Azerbaijan estatuak ditugu. Guztira, 22.341.000 biztanle dituen lurraldea da.

Ipar eta Hego Kaukasoko herrien bilakaera eta gaur egun dituzten errealitate politikoak guztiz ezberdinak izanik, zaila da Kaukasoari buruz orokorrean hitzegitea. Horregatik, hain zuzen ere, Ipar Kaukasoa osatzen duten zortzi errepubliken hizkuntza eta kulturek bizi duten egoerari buruzko hiruzpalau ideia emango ditut. Izan ere, Errusiar Federazioa bezalako estatu indartsu baten menpe egonik, herri hauek guztiek antzerako etorkizun eta arazoak dituzte nahiz eta beraien artean ezberdin izugarriak izan.

5.754.000 biztanle, 20 talde etniko eta, errusierarekin batera ofizialkidetasuna duten 14 hizkuntza bizi dira harremanetan Ipar Kaukasoan (Txetxenia da errusieraren ofizialkidetasuna onartu ez duen errepublika bakarra). Zentzu honetan, ez da gehiegi esatea ikuspuntu etniko eta linguistikotik munduko ingurunerik aberatsenetarikoa dela. Dagestan Errepublikan, esaterako, 11 talde etniko eta zortzi hizkuntza ofizial daude.

Dena dela, herri hauek guztiek beraien identitate seinaleak galtzen ari direla esan daiteke. Errusiatik mendeetan zehar jasan duen politika zapaltzailearen ondorioz, beraien hizkuntza eta kulturak oso ahulduta eta, kasu askotan, desagertzeko zorian dituzte. Egoera honen arrazoiak ugariak dira:

Alde batetik, Soviet garaian ezagutu zuten debeku eta ukazioa aipatu behar da. 1943 eta 1944. urteetan, Stalinek Ipar Kaukasoko zenbait herri (karatxaiarrak, kalmikiarrak, txetxeniarrak, ingushiarrak eta balkarrak) Asia erdialdera, Kazakhstanera eta Siberiara deportatu zituen alemanei laguntza ematen ari zirenaren salaketapean. Berrogeitahamargarren erdialdean Khruschev-ek beraien herrialdeetara bueltatzeko eskubidea eman zienerarte egon ziren beraien herrialdeetatik kanpo.

Arrotzak ziren lurralde, bizimodu eta klimaren ondorioz, jende ugari hil (Kalmikoen artean heren bat, adibidez) eta beraien identitate eta harrotasun nazionala oso ahulduta gelditu ziren. Deportazioak ezagutu zituzten herrietan, transmizioa eten (Kalmikiako Errepublikan, adibidez, ikaslegoaren %95-ak ez daki kalmikoz hitzegiten gaur egun) eta hizkuntzaren prestigioa ahulduz joan da egunetik egunera.

Errusiar eta inguruko herrialdeetako biztanleen migrazioak hizkuntzarengan izan duten eragin ezkorra aipatu behar da, bestalde. Ipar Kaukasoko herri gehienek etorkin errusiarren kopuru handiegiak ezezik, zenbaitetan errusiarrak bertakoak baino gehiago izatera heldu dira. Adigei eta Karatxai-Txertxesian, adibidez, errusiarren portzentaiak %68 eta %42-koak dira. Aditu batzuen ustez, gainera, portzentaia hauek handitu egin dira azken 10-15 urteotan (batzuen ustez, 500.000 dira azken aldi honetan etorritakoak) eta ez dirudi epe laburrean migrazio hauek bukatzeko itxurarik dutenik. Lehen bezala, gaur egun ere Kaukasoa joan-etorri izugarria duen lurraldea da.

Ez da ahantzi behar, dena dela, larogeigarren hamarkadaren azkenetan Gorbachev-ek hasi zuen Perestroikaren ondorioz, identitate nazionalaren garapena erraztu eta asimilazio prozesua pixka bat gelditzea lortu zela. Izan ere, garai honetan errepublika ezberdinek beraien hizkuntzen ofizialtasuna aldarrikatzeaz gain, 1990. urtean Soviet Gorenak SESB-eko Hizkuntzen Legea onartu zuen. Araudi berri honekin, errusiarrarekin batera errepubliketako hizkuntzen ofizialkidetasuna erraztu zen. Era berean, hezkuntzan erabili behar ziren hizkuntzei eta, orokorrean, kulturen ezberdinen etorkizunari buruzko eztabaidak, zein hizkuntzen babeserako zenbait ekimen eta lan (hiztegiak, hizkuntza ezberdinetan idatzitako liburuak, komunikabideak...) bultzatu ziren.

Gaur egun, elebitasunaren aldeko jarrera argia agertzen dute Errusiar Federazioko agintariek. Errusierak Lingua Franca gisa zonalde anitz honetan izan dezakeen garrantzia aldarrikatu eta errusiar jatorria dutenen interesak defendatzearen aitzakiarekin, Ipar Kaukasoko herrien hizkuntz menpekotasuna ziurtatu nahi dutela dioten ahotsak ez dira gutxi. Izan ere, diglosia egoera batek errusiarren interes politikoak ziurtatzen, hau da, Ipar Kaukasoko herrien menpekotasuna mantentzen lagunduko bailuke.

Zenbaitek garapen kulturala ahalbidetuko duten oinarriak jartzeko gogoa agertzen badute ere, Errusiar Federazioak bizi duen krisi ekonomiko larriak aurrerapausoak ematea zailtzen du. Elikagaiak erosteko dirurik ez dagoen herrian, are eta gutxiago dago kultura eta hizkuntzen egoera hobeagotzeko. Eta egia esan ez litzateke horrela izan behar zeren Ipar Kaukasoko errepublika asko eta asko baliabide natural ugariren jabe dira (gas eta petroleo, bereziki). Hori bai! eskrupulorik gabeko agintari eta mafien gehiegikerien menpe bizi diren heinean, zaila dute gaur egun egoerari buelta eman eta behar bezalako hizkuntz eta kultura politikak bultzatzea. Zentzu honetan, beraien identitate nazionala sendotzeko borondate gutxi ikusten da agintariengan.

Etorkizun beltza dute, beraz, Ipar Kaukasoko kultura eta hizkuntzak. Zaharrak hiltzen doazen heinean, zenbait hizkuntza desagertu egingo dira eta, epe laburrean, errusiera bizitzako arlo guztietan gailenduko da. Ofizialkidetasunak nolabaiteko esperantzak zabaldu baditu ere, ezer gutxi aurreratu da. Gauzak asko aldatzen ez badira, 40-50 urtetan lurralde honetako hizkuntza asko eta asko desagertu egingo direla pentsa daiteke.